Zgodnie z zapowiedzią dzisiejszy wpis poświęcony będzie dwóm kolejnym rodzajom testamentów a mianowicie notarialnemu (art. 950 k.c.) i allograficznemu (zwanemu też urzędowym, art. 951 § 1-3 k.c.).
Zaczniemy od omówienia testamentu notarialnego. W kodeksie cywilnym znajduje się informacja, że testament może zostać sporządzony w formie aktu notarialnego. Oznacza to że zastosowanie będą miały przepisy ustawy Prawo o notariacie, art. 79–95.
Testament notarialny to nic innego jak akt notarialny zawierający jednostronne oświadczenie woli, którego treść stanowi rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci i jako taki dokument musi odpowiadać ustawowym rygorom przewidzianym dla takiego aktu.
Forma testamentu notarialnego daje spadkodawcy wysoki stopień bezpieczeństwa. Udział notariusza gwarantuje sporządzeniem testamentu w sposób zgodny z ustawą oraz precyzyjne sformułowanie ostatniej woli, zapobiega niepożądanym wpływom osób trzecich na samego testatora oraz stwarza zabezpieczenie wobec ewentualnych ataków osób zainteresowanych w obaleniu testamentu. Ponadto pozostawanie oryginału testamentu w kancelarii notarialnej chroni go przed możliwością zniszczenia, ukrycia lub sfałszowania. Testament sporządzony w formie aktu notarialnego ma taką moc dowodową jak inne dokumenty publiczne.
Wymagania formalne
– co do zasady oświadczenie spadkodawcy powinno być złożone w kancelarii notarialnej. Jednak w sytuacji gdy spadkodawca z usprawiedliwionych przyczyn nie może stawić się w kancelarii (np. przebywa w szpitalu), może złożyć oświadczenie poza tym lokalem (art. 3 § 2 pr. not.)
– przed przyjęciem oświadczenia notariusz jest obowiązany stwierdzić tożsamość spadkodawcy (art. 85 pr. not.) oraz ustalić czy testator ma pełną zdolność do czynności prawnych. Ponadto powinien on zwrócić uwagę, czy spadkodawca ma wolę testowania i czy wolę tę oświadcza swobodnie i świadomie. Dodatkowo art. 94 § 1 pr. not. nakłada na notariusza obowiązek przekonania się przy odczytywaniu aktu, że osoba biorąca udział w czynności rozumie treść oraz znaczenie aktu, a także że akt jest zgodny z jej wolą.
– zgodnie z art. 92 § 1 pkt 8 pr. not. pod aktem notarialnym składają podpis osoby biorące w nim udział. W przypadku testamentu chodzi o podpis testatora. Taki podpis pod aktem notarialnym zawierającym testament powinien składać się z imienia i nazwiska, a przynajmniej z pierwszej litery imienia i nazwiska. Honorowane są także tuszowe odciski palca zawierające dopisane imię i nazwisko nieumiejącego lub niemogącego pisać, wraz z podpisem autora dopisku (art. 87 § 1 pkt 4 pr. not.) Ważne jest aby osoba potwierdzająca złożenie tuszowego odcisku palca przez testatora była obecna w chwili dokonania tej czynności.
– przed podpisaniem akt notarialny powinien być odczytany przez notariusza lub przez inną osobę w jego obecności (art. 94 § 1 pr. not.).
Skutki naruszenia wymagań formalnych
– art. 958 k.c. wskazuje, że testament sporządzony z naruszeniem przepisów o formie jest nieważny, chyba że przepisy stanowią inaczej. Wymagania formalne co do testamentu notarialnego są zawarte w przepisach ustawy – Prawo o notariacie, które w tym zakresie uzupełniają kodeks cywilny. Naruszenie przepisów prawa o notariacie powoduje skutek w postaci nieważności sporządzonego testamentu. W orzecznictwie przyjmuje się natomiast, że nieważność testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego powodują tylko takie uchybienia, które wywołują uzasadnione wątpliwości dotyczące prawdziwości ujętych w akcie zdarzeń.
Pewną alternatywą dla testamentu notarialnego jest kolejny rodzaj testamentu, który dzisiaj omówimy a mianowicie testament allograficzny ( tzw. urzędowy). Testament allograficzny ma moc dokumentu urzędowego a wiec daje spadkodawcy korzyści porównywalne z tymi, które daje testament notarialny.
Sporządzenie testamentu allograficznego następuje w ten sposób, że spadkodawca w obecności dwóch świadków oświadcza swoją wolę ustnie wobec określonej osoby urzędowej.
Sporządzając testament allograficzny, spadkodawca oświadcza swoją wolę ustnie. Niedopuszczalne jest ustne potwierdzenie przez spadkodawcę odczytanego mu projektu testamentu, nawet jeżeli sam go sporządził. Niedopuszczalne jest także potwierdzenie treści testamentu ustnego, który utracił moc. W czasie składania oświadczenia przez spadkodawcę konieczna jest obecność zarówno świadków, jak i osoby urzędowej.
Oświadczenie spadkodawcy spisuje się w protokole, z podaniem daty jego sporządzenia. Jest to czynność techniczna, która może zostać wykonana w zasadzie przez kogokolwiek. Protokół może sporządzić osoba przyjmująca oświadczenie spadkodawcy lub świadek testamentu, a także inna osoba, np. taka dla której w testamencie została przewidziana jakaś korzyść majątkowa. Rola takiej osoby sprowadza się do roli czysto mechanicznej. Pozostaje ona pod kontrolą pozostałych podmiotów uczestniczących w sporządzaniu testamentu allograficznego. Kontrolę sprawuje testator, osoba urzędowa, świadkowie, którzy podpisują protokół po jego uprzednim odczytaniu.
Protokół zostaje odczytany spadkodawcy w obecności świadków, a następnie podpisany przez spadkodawcę, osobę, wobec której spadkodawca oświadczył swoją wolę oraz świadków.
Protokół może zostać sporządzony pismem ręcznym lub maszynowym. W protokole należy podać datę jego sporządzenia. Wymaganiu temu odpowiada podanie dnia, miesiąca i roku sporządzenia protokołu. Protokół zawierający oświadczenie spadkodawcy jest dokumentem urzędowym i data powinna być kompletna, a także zgodna z rzeczywistością. Data nieprawdziwa lub brak daty powoduje nieważność testamentu.
Protokół musi zostać odczytany spadkodawcy. Pozwala to samemu spadkodawcy, a także osobie urzędowej i świadkom stwierdzić, czy treść protokołu wiernie odtwarza rzeczywistą wolę spadkodawcy. Wzmianka o odczytaniu nie musi być zawarta w protokole.
Protokół po jego odczytaniu powinien zostać podpisany przez spadkodawcę, osobę, wobec której wola została oświadczona oraz przez świadków. Podpis powinien zawierać przynajmniej nazwisko składającego podpis. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to zaznaczyć w protokole z podaniem przyczyny braku podpisu (art. 951 § 1-2 k.c.).
Protokół powinien odzwierciedlać rzeczywisty przebieg procesu testowania.
Świadkowie testamentu
Oświadczenie woli spadkodawcy ma zostać złożone w obecności dwóch świadków. Nie ma przeszkód, aby sporządzaniu testamentu towarzyszyła większa liczba świadków. Muszą być oni obecni w czasie składania oświadczenia przez spadkodawcę.
Podmioty uprawnione do przyjęcia oświadczenia spadkodawcy to
– wójt (burmistrz, prezydent miasta)
– starosta
– marszałek województwa
– sekretarza powiatu albo gminy
– kierownik urzędu stanu cywilnego
Rola osoby urzędowej przy sporządzaniu testamentu, o którym mowa w art. 951, jest zbliżona do roli notariusza przy sporządzaniu testamentu w formie aktu notarialnego. Chodzi o wysłuchanie oświadczenia spadkodawcy i sformułowanie treści rozrządzeń w sporządzonym następnie protokole, a także doprowadzenie do wypełnienia pozostałych formalności wymaganych przez ustawę. Na osobie urzędowej – w przeciwieństwie do świadków – spoczywa obowiązek czuwania nad zachowaniem warunków formalnych testamentu, określonych w art. 951 k.c. Osoba urzędowa nie może przyjąć oświadczenia spadkodawcy, jeżeli nie mogłaby być świadkiem testamentu takiej osoby na podstawie art. 957. Nie może ponadto współdziałać przy sporządzaniu testamentu własnego, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych i powinowatych w linii bocznej do trzeciego stopnia pokrewieństwa (powinowactwa) włącznie, małżonka oraz osób związanych stosunkiem przysposobienia, opieki, kurateli lub będących w bliskim stosunku z osobą urzędową.